EPI Kaç Olmalı? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
Toplumda EPI ve Eşitsizlik
İstanbul’daki bir sabah yolculuğumda, toplu taşıma aracında önümdeki koltuğa oturan adamın, kadın yolcuyu geçişini engellemek için bacaklarını yayarak yer kapladığını fark ettim. Ne yazık ki, bu sadece bir örnek. Toplumda, cinsiyet, etnik köken, engellilik durumu ve diğer çeşitlilik faktörlerine dayalı sosyal eşitsizlikler sürekli olarak karşıma çıkıyor. Sokakta, işyerinde, okulda, hatta evde… Her yerde, bir kişinin toplumsal cinsiyetine, kimliğine, görünüşüne göre uygulanan ayrımcılık ve eşitsizlikler var. Peki, bu noktada sorulması gereken soru şu: EPI (Eşitlik Performans İndeksi) kaç olmalı?
EPI, toplumda farklı gruplar arasında fırsat eşitliği ve adaletin sağlanıp sağlanmadığını ölçen bir gösterge olarak kullanılıyor. Her ne kadar genelde ekonomik, eğitim ve sağlık verilerine dayalı olsa da, EPI’nın toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletle ne kadar ilişkili olduğunu göz ardı etmek büyük bir hata olur. İstanbul gibi metropoller, her kesimden insanın bir arada yaşadığı karmaşık yapılar olduklarından, EPI’nın toplumsal etkilerini somut örneklerle anlamak daha da önemli hale geliyor.
Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği ve EPI
Birçok şehirde olduğu gibi, İstanbul’da da toplumsal cinsiyet eşitsizliği, EPI’nın en büyük belirleyicilerinden biridir. Caddede yürürken ya da otobüste bir kadın olarak yer bulamamak, mesleki hayatta kadınların daha düşük maaşlar alması, yöneticilik pozisyonlarında kadın sayısının az olması gibi günlük gözlemlerim bana bu gerçeği sürekli hatırlatıyor. Kadınların güvensiz bir ortamda sokakta yürümeleri, önyargılar ve beklentilerle karşılaşmaları, EPI’nın eşitsizliğini gözler önüne seriyor.
Kadınların iş gücüne katılım oranı arttıkça, toplumsal cinsiyet eşitsizliğiyle mücadele etmek daha da önemli hale geliyor. Fakat bu eşitsizliklerin var olduğu bir toplumda, kadınların erişim sağladığı olanaklar ya da fırsatlar, hala erkeklerle kıyaslandığında çok sınırlı. Bu sebeple, EPI’nın kadınlar için daha yüksek olması gerektiği bir gerçek. Ancak, bunun yalnızca rakamsal bir artışla değil, toplumsal algı ve normların değişmesiyle sağlanabileceğini de unutmamak gerekir.
İstanbul’da bir işyerinde çalışan bir kadın olarak, çoğu zaman kadına yönelik ayrımcılığı gözlemliyorum. Bir kadının yönetici pozisyonuna gelmesi, onun sürekli olarak ‘sert’ ya da ‘agresif’ olarak tanımlanmasına yol açabiliyor. Yani, kadınlar, güç gösterisi yapabilmek için sıklıkla aşırı bir şekilde denetim altına alınabiliyor. Bu durum, kadınların toplumsal hayattaki rolünü ve buna bağlı olarak EPI’yı etkileyen önemli bir faktör.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet
EPI ile ilgili başka bir önemli konu da toplumsal çeşitliliktir. Farklı etnik kökenlerden gelen insanlar, engellilik durumu olan bireyler, LGBTQ+ topluluğuna ait insanlar ve yaşlı bireyler, çeşitli sosyal gruplar arasında EPI’daki farklar daha belirgindir. İstanbul gibi bir metropolde, farklı etnik kökenlerden gelen bireylerin günlük hayatta karşılaştığı zorlukları gözlemliyorum. Örneğin, bir Arap kökenli bireyin toplu taşımada ya da işyerinde karşılaştığı önyargılar, EPI’nın ne kadar eşitsiz olduğunu gösteriyor.
Bir gün işyerinden çıkarken, bakkalda alışveriş yaparken yanımda bir kadının, sadece başörtüsü nedeniyle kasiyer tarafından daha uzun süre bekletildiğine şahit oldum. Yani, başörtüsü takmak, o kişinin toplumsal algıdaki konumunu doğrudan etkiliyor ve bu durum EPI’nın ne kadar dengesiz olduğunu gösteriyor.
Aynı şekilde, engellilik durumu olan bireylerin günlük yaşamda karşılaştıkları engeller, sosyal adaletin ne kadar geride kaldığını gözler önüne seriyor. Metroya binmek ya da bir dükkanda alışveriş yapmak, engelli bireyler için bir dizi engelle dolu. Bu tür engeller, EPI’nın daha adil ve eşitlikçi bir şekilde şekillenmesi gerektiğini savunuyor.
İstanbul’da Sosyal Adalet ve EPI
İstanbul’un farklı bölgelerinde yaşadığım deneyimler de EPI’yı etkileyen başka bir faktör. Mesela, Taksim Meydanı’na yakın bir semtte, oldukça yoğun bir şekilde çalışan kadınlara tanık oldum. Kadınlar, bir yandan evdeki sorumluluklarını taşırken, diğer yandan sokakta, metropolde iş gücünde de yer alıyorlar. Ama bunun karşılığında, aldıkları maaşlar erkeklerle kıyaslandığında oldukça düşük kalıyor. Aynı zamanda, sosyal hizmetlere erişimde de ciddi eşitsizlikler yaşanıyor. Kadınlar, sosyal güvencelerden daha az faydalanabiliyor ve bu da EPI’nın eşitsiz bir şekilde dağılmasına yol açıyor.
Çeşitli sosyal adalet hareketlerinin artan etkisiyle birlikte, toplumsal cinsiyet eşitliği, etnik çeşitlilik ve engellilik gibi faktörler üzerinden yapılan tartışmalar da artmıştır. Fakat İstanbul’daki sokakta gördüğüm örnekler, bu hareketlerin bazen ne kadar zor bir şekilde geliştiğini gösteriyor. Birçok insan, toplumsal cinsiyet eşitliğini ya da engelli haklarını hâlâ ‘ihtiyaç fazlası’ olarak görebiliyor.
Sonuç: EPI’yı Nasıl Dengeleyebiliriz?
EPI’nın toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi unsurları göz önünde bulundurarak ölçülmesi, toplumsal değişim için atılacak ilk adım olacaktır. EPI’nın ne kadar olması gerektiğini tartışırken, sadece rakamsal verileri değil, toplumsal yapıyı, algıları, normları da göz önünde bulundurmalıyız. Bu nedenle, İstanbul’da karşılaştığım toplumsal sorunlar, bana EPI’nın yalnızca devletin sağladığı politikalara değil, aynı zamanda toplumun bilinçli bir şekilde değişmesine de ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.
EPI ne kadar yüksek olursa olsun, toplumsal cinsiyet ve çeşitlilik açısından eşit bir toplum yaratabilmek için daha fazla empati, daha fazla anlayış ve daha fazla adalet gereklidir. Toplumsal yapının her düzeyinde, eşitlikçi bir yaklaşımı benimsemek, toplumsal barışı ve huzuru sağlamak için kritik bir öneme sahiptir.